Program 21. Święta Niemego Kina i 4. Sounds of Silents im. Anny Sienkiewicz-Rogowskiej
Tomasz Kolankiewicz
Dyrektor Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego
Szanowni Państwo, Widzowie i Widzki Święta Niemego Kina,
przed nami kolejna odsłona Święta. Festiwal wszedł w trzecią dekadę swojego istnienia i robi to w sposób spektakularny! Bezpośrednim impulsem do powstania festiwalu było odnalezienie filmu Mocny człowiek Henryka Szaro. Ten przez dekady uznawany za zaginiony klasyk przedwojennej kinematografii kina pokazuje jak na dłoni sens istnienia archiwów filmowych. To właśnie dzięki międzynarodowej współpracy badaczek i badaczy filmu udało się przywrócić do życia tę perłę polskiego kina. Dziś dzięki olbrzymiej pracy zespołu FINA dajemy Wam na otwarcie zrekonstruowaną cyfrowo wersję tego filmu, w końcu świecącego w pełni zasłużonym blaskiem.
Jak co roku Elżbieta Wysocka, dyrektorka artystyczna festiwalu i moja zastępczyni, poprzez pryzmat filmów sprzed przeszło stu lat przygląda się współczesnemu światu. Ile o Polsce, Europie i świecie tu i teraz mogą powiedzieć nam filmy z początków XX wieku? Czy w uwiecznionych na taśmie światłoczułej ulotnych zapisach twórczych zmagań sprzed wieku możemy odnaleźć siebie? Czy posłużyć one mogą do szerszych, społecznych i kulturoznawczych dywagacji? Jedno jest pewne: odwiedzając stołeczny Iluzjon – Muzeum Sztuki Filmowej obok seansów ponadczasowych skarbów kina z muzyką na żywo autorstwa najciekawszych współczesnych twórców i twórczyń, można zajrzeć „pod szaty” samego procesu powstawania filmu. Jak zmieniały się techniki realizacji zdjęć filmowych? Czy autentyczny Lumière’owski kinematograf nadal działa? Jak wyglądały pierwsze filmy w Technicolorze? Czym różni się wirażowanie od tinty? W jakim klatkażu kręcono i wyświetlano filmy? Odpowiedzi na wszystkie te techniczne pytania dopełniają głębszą refleksję filmoznawczą – czym były ruchome obrazy dla widowni w tamtym czasie? Jakie treści przekazywali filmowcy i za pomocą jakich środków ekspresji? I przede wszystkim jak te dzieła wpływały na ówczesną publiczność? Czy kino miało moc kreowania rzeczywistości, czy tylko ją rejestrowało?
W FINA każdy pokaz to nie tylko film, ale też rozmowa: dialog o zmieniającej się technologii, o ludziach kina, ale też o czymś więcej – o medium, które dzięki swojej popularności i powszechności zawiera w sobie opowieść o epoce. Autentyczny zapis stanu nie tylko sztuki czy technologii, ale też swoich czasów. Dzięki świadomemu odbiorowi kinematografii sprzed 100 lat możemy nauczyć się „czytać” kino dzisiaj. Oglądajmy więc klasykę, rozmawiajmy o niej i bądźmy razem w kinie. W czasach chaosu i niepewności współodczuwanie sztuki, rozmowa o niej, zderzanie poglądów i wrażliwości stanowią być może jedną z ostatnich płaszczyzn porozumienia pozwalających zrozumieć i oswoić nawet najtrudniejsze kwestie.
„Mocny człowiek” (1929), reż. Henryk Szaro
Elżbieta Wysocka-Koerber
Dyrektorka artystyczna 21. Święta Niemego Kina
Nie bez inspiracji feedami mediów społecznościowych i coraz bardziej intensywnym, niepokojącym przekazem kultury popularnej w tym roku na Święcie Niemego Kina postanowiliśmy zgłębić pierwsze audiowizualne wzorce męskości – i ponadczasowe fantazje, które za nimi stoją. Pokażemy zatem figury umięśnionych superbohaterów, sławnych na długo przed Arnoldem Schwarzeneggerem, a tym bardziej przed Marvel Body. Sięgniemy do wczesnego kina, które rozwinęło XIX-wieczny kult siły fizycznej, fascynując się ciałem jako dowodem charakteru, statusu, symbolem narodowej witalności i narzędziem dominacji. Kino nauczyło się przy tym nie tylko fotografować i analizować ruch, ale przede wszystkim powiększać, rytmizować, montować, wydobywać i utrwalać piękno.
I tak będzie w 21. edycji ŚNK: panowie biegają, skaczą, gimnastykują się i walczą; przejdą po nich konie i słonie; będą dla publiczności tańczyć, skakać w przepaść i zjeżdżać po linie. Pożądani, nadzy i ubrani.
Widoczne na plakacie autorstwa Aleksandry Kot hasło przewodnie tej edycji, Kult ciała, zostało zapożyczone z polsko-austriackiej koprodukcji Michała Waszyńskiego, nowoczesnego formalnie melodramatu, z interesującym montażem i wyrafinowaną pracą kamery, w którym ciało staje się przedmiotem pożądania oraz instrumentem społecznej hierarchii i prestiżu. Festiwal otworzy repremiera filmu Mocny człowiek Henryka Szary z 1929 roku, często określanego mianem najlepszego polskiego niemego filmu. Już sam tytuł brzmi jak deklaracja, ale fabuła szybko komplikuje jego znaczenie, bo siła nie jest tu fizyczną właściwością bohatera... W roli głównej aktor ukraińskiego pochodzenia, Hryhorii Khmara (w Polsce znany jako Grzegorz Chmara), którego kreacja daje nam pretekst, by przypomnieć jego wcześniejsze wcielenie jako Raskolnikow (1923) w adaptacji filmowej Roberta Wienego. W obu filmach Chmara tworzy postaci o niezwykłej intensywności i hipnotyzującej, współczesnej grze.
W tym roku znowu na festiwalowy piątek przypadną filmy najmroczniejsze – obok Raskolnikowa pokażemy Golema (1920) Paula Wegenera, jedno z najstarszych i najbardziej fascynujących wcieleń męskiej siły. Potęga, która miała pomóc opresjonowanej ludności żydowskiej, wkrótce staje się destrukcyjna. W dwu światowych repremierach nowych restauracji pokażemy filmy ojca kina akcji Harry’ego Piela, największego gwiazdora niemieckiego kina, popularnego w latach 20. XX wieku, dziś niesłusznie zapomnianego. Nad brzegami Gangesu (1923) oraz Człowiek o stalowych nerwach (1924) otwierają świat dynamicznej akcji, przebieranek, nieustannego ruchu i ryzykownych kaskaderskich popisów.
Festiwal zamknie Czarny pirat (1926) Alberta Parkera. Podczas seansu ekranem zawładnie lekkie, sprężyste, doskonale wysportowane ciało Douglasa Fairbanksa. Uwaga: będzie to pierwszy na ŚNK film barwny – nakręcony we wczesnej technice dwubarwnego Technicoloru – pieczołowicie odrestaurowany przez MoMA.
To jednak nie wszystko. Obok kanonicznych filmów pełnometrażowych pokażemy filmy krótkie, stanowiące esencję wczesnej fazy kina: chronofotografie Étienne’a-Jules’a Mareya, pioniera tak kina, jak i badań nad ruchem; dwa fragmenty rejestracji popisów urodzonego w Strykowie k. Łodzi w 1893 r. Siegmunda „Zishe” Breitbarta, jednego z najsłynniejszych siłaczy na świecie; czy filmy Jana Kříženeckiego, pokazujące widowiska sportowe, które zilustrują wykład dr Moniki Supruniuk o kinematografie Lumière’ów – nowym nabytku kolekcji technicznej FINA. Edycję 21. uświetnią wykłady znakomitych gości zagranicznych: restauratorów, badaczy, niestrudzonych entuzjastów odkrywania zaginionych i zapomnianych historii oraz technologii.
Zapraszamy Państwa również na towarzyszącą ŚNK wystawę Powidoki ruchu. A także, po raz pierwszy, w sobotni wieczór zachęcimy do wstania z kinowych foteli i wspólnej zabawy w foyer w rytm obrazu i muzyki, aby kino i mechanizmy ruchu badać wieloma zmysłami – angażując również (własne) ciało!
