Dla Renaty Pajchel (1942–2020) – wybitnej polskiej fotosistki filmowej i pierwszej kobiety profesjonalnie uprawiającej ten zawód – ta zawodowa relacja z Andrzejem Wajdą (1926-2016) pozostała najważniejsza, choć współpracowała z innymi wielkimi polskiego kina (m.in. Agnieszką Holland, Andrzejem Barańskim, czy Krzysztofem Zanussim), a jej filmografia obejmuje ponad setkę tytułów. Obdarzona zarówno wspartym techniką świetnym warsztatem, jak też intuicją, na planach filmów Mistrza najczęściej osiągała ujęty w zawodowe motto cel: „Kiedy myślisz o filmie i kojarzysz go z fotosem, to jest sukces dla fotografa”. Szukająca ciekawych, emblematycznych ujęć znajdowała je właśnie tam: jej fotosy do jego filmów – Irena (Małgorzata Braunek) w ogromnych okularach i z uśmiechem modliszki w „Polowaniu na muchy” (1969) czy Birkut (Jerzy Radziwiłowicz) układający cegły w „Człowieku z marmuru” (1976) – stały się ikonicznie, rozpoznawalne dla każdego kinomana. Werki, czyli zdjęcia Pajchel z kolejnych planów Wajdy chwytające ich atmosferę, sposób pracy reżysera i jego ekipy, kulisy produkcji – mają w sobie zarówno dynamikę reportażu, jak i intymność fotografii portretowej.
Wystawa ilościowo stanowi zaledwie ułamek Archiwum Renaty Pajchel, obejmującego ok. 100 tysięcy materiałów fotograficznych, w tym do wspomnianych ponad 20 filmów Wajdy – na planie każdego z nich fotosistka wykonywała od kilkuset do kilku tysięcy zdjęć.
Ekspozycja w fotograficznym skrócie obejmuje cały okres ich współpracy, siedemnaście wspólnych filmów od Wszystko na sprzedaż po Pannę Nikt. Jej centrum stanowią powiększone, werki z planów „Polowania na muchy”, „Wesela”, „Ziemi obiecanej”, „Człowieka z marmuru”, „Panien z Wilka”, „Smugi cienia” (1976), „Człowieka z żelaza” (1981) i „Kroniki wypadków miłosnych” (1985) – chwytające nie tylko reżysera przy pracy, ale też jego współpracowników: aktorów, operatorów (symboliczny w tym kontekście jest portret podwójny Wajdy i Tadeusza Konwickiego, którego stuletnią rocznicę urodzin również świętujemy w tym roku). Dla kontrastu wobec wielkoformatowych zdjęć – fototapeta zawierająca ponad pięćset miniatur fotosów i werków, wśród których wypatrzeć można ślady historii niebyłej, czyli fragmenty niewykorzystanych ostatecznie scen. Wystawę uzupełnia prezentacja wideo. Całość składa się na wyjątkową, złożoną z setek kadrów kronikę twórczości pary artystów: jednego z najważniejszych reżyserów światowego kina i fotosistki, która swój zawód wyniosła do rangi sztuki.
Archiwum Renaty Pajchel w zbiorach FINA
Archiwum Renaty Pajchel, zgodnie z wolą artystki, po jej śmierci trafiło do zbiorów Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego, państwowej instytucji kultury, której statutową misją jest ochrona i upowszechnianie polskiego dziedzictwa audiowizualnego. Starannie digitalizowana i opracowywana przez filmotecznych specjalistów kolekcja jest jedną z najcenniejszych w zasobach FINA. Rok Andrzeja Wajdy to znakomita okazja, by to bezcenne z perspektywy historii polskiego kina i kultury Archiwum przybliżać szerszej publiczności – wystawa „Andrzej Wajda w obiektywie Renaty Pajchel” daje na to szansę.
Wstęp wolny. Wystawa jest czynna codziennie od godz. 12.00 do godz. 19.00
Digitalizacja fotosów i werków autorstwa Renaty Pajchel została współfinansowane przez Unię Europejską ze środków programu Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy 2021-2027. Projekt FERC.02.03-IP.01-0013/25: „Zanurzenie w kulturze. Cyfrowy dostęp do zasobów audiowizualnych i multimedialnych FINA i CSW ZU”.
